Nie żyje Anatolij Kaszpirowski. Telewizyjny hipnotyzer miał 87 lat

Kaszpirowski był jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli późnego Związku Sowieckiego i początku transformacji ustrojowej w Europie Wschodniej. Jego telewizyjne wystąpienia przyciągały przed ekrany miliony widzów. Przekonywał, że odpowiednie oddziaływanie psychiczne może wpływać na stan zdrowia człowieka, choć jego metody spotykały się z ostrą krytyką środowisk naukowych i medycznych.

Od telewizyjnych seansów do polityki

Kaszpirowski miał wykształcenie medyczne i pracował jako psychiatra, jednak jego prawdziwa sława przyszła wraz z telewizją. W 1989 roku emitowano cykl jego „seansów zdrowia”, które oglądała ogromna publiczność w Związku Sowieckim i poza jego granicami.

Fenomen Kaszpirowskiego miał jednak także szersze tło społeczne. Jego seanse pojawiły się w momencie, gdy ZSRR przeżywał narastający kryzys gospodarczy, polityczny i ideologiczny. Brakowało towarów, rosło poczucie chaosu, a dawne obietnice systemu coraz bardziej rozmijały się z rzeczywistością. W takiej atmosferze telewizja oferowała milionom ludzi coś w rodzaju zbiorowej ucieczki od codzienności – wizję, że wystarczy usiąść przed ekranem, słuchać spokojnego głosu i uwierzyć, że problemy mogą zniknąć niemal bez wysiłku.

Badacze zajmujący się kulturą późnego ZSRR wskazują, że telewizyjna popularność Kaszpirowskiego była częścią szerszego zjawiska charakterystycznego dla schyłkowej pierestrojki: gwałtownego rozwoju ezoteryki, parapsychologii i wiary w cudowne rozwiązania. Jego programy bywały później interpretowane jako element zbiorowej „kulturowej traumy” i moralnego niepokoju społeczeństwa, które traciło zaufanie do państwa i dotychczasowych instytucji.

Nie ma co prawda publicznie dostępnych dowodów, że Kaszpirowski działał na bezpośrednie zlecenie sowieckiej propagandy, ale trudno pominąć fakt, że jego seanse były emitowane w państwowej telewizji. Dla części komentatorów stały się symbolem mechanizmu dobrze znanego z systemów autorytarnych: zamiast realnych odpowiedzi na problemy społeczne pojawia się widowisko, emocja i obietnica łatwego wybawienia. Na zasadzie rzymskiej zasady: chleba i igrzysk – w tym przypadku wyłącznie „igrzysk” i zbiorowego ogłupiania społeczeństwa.

Można więc powiedzieć, że jego fenomen dobrze wpisywał się w logikę późnosowieckiej rzeczywistości – ludziom oferowano złudzenie kontroli i nadziei w czasie, gdy realne problemy państwa stawały się coraz bardziej widoczne.

W 1993 roku Kaszpirowski został deputowanym do rosyjskiej Dumy Państwowej. W kolejnych latach nadal prowadził działalność publiczną, a w okresie pandemii koronawirusa ponownie zaczął organizować internetowe transmisje i „seanse”.

Kaszpirowski w Polsce

Jego nazwisko dobrze pamiętają także Polacy. Programy Kaszpirowskiego były w Polsce bardzo popularne, a jeszcze w 2025 roku planowano jego występy w Warszawie i Pruszkowie. Ostatecznie zostały one odwołane po krytyce środowiska lekarskiego oraz Rzecznika Praw Pacjenta, którzy ostrzegali przed dezinformacją medyczną i promowaniem praktyk nieopartych na wiedzy naukowej.

Naczelna Izba Lekarska wskazywała wówczas, że tego rodzaju wydarzenia mogą podważać zaufanie do medycyny opartej na faktach. Rzecznik Praw Pacjenta oceniał natomiast, że działalność tego typu może wpisywać się w dezinformację medyczną i „szarlatanerię”.

Warto dodać, że Kaszpirowski do końca życia pozostawał postacią budzącą skrajne emocje. Dla jednych był fenomenem telewizyjnym i symbolem swojej epoki, dla innych – przykładem tego, jak łatwo w czasach społecznego kryzysu można zastąpić realne rozwiązania spektaklem, sugestią i zbiorową iluzją.

Jerzy Mróz