Kto naprawdę rządzi Europą? Rokita: Wszystko i tak znajdzie się w rękach sędziów

W książce „Kto nam ukradł Europę? Mocne Polaków rozmowy o Unii” Piotr Legutko rozmawia z czołowymi polskimi intelektualistami, historykami i politykami o przemianach europejskiej wspólnoty. Szczególnie mocno wybrzmiewa temat Trybunału Sprawiedliwości UE, konfliktu z polskim Trybunałem Konstytucyjnym i pytania o to, kto ma ostatnie słowo w Europie.

Jan Rokita: „Wszystko i tak znajdzie się w rękach sędziów”

Jedna z najbardziej stanowczych diagnoz pada w rozmowie z Janem Rokitą. Były polityk wskazuje, że prawdziwy problem europejskiej integracji nie ogranicza się już do decyzji Komisji Europejskiej czy Parlamentu Europejskiego. Jego zdaniem kluczową rolę odgrywa Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, którego orzecznictwo wpływa na coraz więcej obszarów funkcjonowania państw członkowskich.

Rokita stwierdza:

„Uważam, że bez likwidacji TSUE lub przynajmniej bez ścisłego zakreślenia jego kompetencji reforma Unii nie jest możliwa”.

I dodaje:

„W ostatecznym rozrachunku wszystko i tak znajdzie się w rękach sędziów”.

To słowa, które nadają szczególnego znaczenia sporowi o polski Trybunał Konstytucyjny. W 2021 roku TK zakwestionował zgodność określonych interpretacji unijnych traktatów z polską konstytucją. Konflikt z TSUE dotyczył między innymi tego, jak daleko europejskie instytucje mogą ingerować w organizację krajowego wymiaru sprawiedliwości.

Rokita ocenia rozszerzanie kompetencji unijnego sądownictwa wyjątkowo ostro:

„To oczywista uzurpacja władzy”.

W jego interpretacji nie chodzi wyłącznie o poszczególne wyroki. Stawką jest prawo państw członkowskich do samodzielnego decydowania o swoim ustroju.

Prof. Legutko: „Szaleństwa TSUE powinny zostać powstrzymane”

Podobne obawy formułuje prof. Ryszard Legutko, filozof i były europoseł. W jego ocenie instytucje europejskie stopniowo odchodzą od pierwotnej zasady współpracy suwerennych państw.

Profesor nie pozostawia wątpliwości co do swojej oceny luksemburskiego Trybunału:

„Również szaleństwa TSUE powinny zostać powstrzymane”.

Legutko zwraca uwagę na szerszy problem: czy instytucje, które nie pochodzą z bezpośrednich wyborów, powinny uzyskiwać coraz większy wpływ na decyzje podejmowane przez demokratycznie wybrane władze krajowe?

Spór o europejskie sądownictwo staje się w ten sposób sporem o samą istotę integracji. Czy Unia ma być organizacją współpracujących państw, czy też strukturą, w której kolejne kompetencje przejmują instytucje ponadnarodowe?

ZOBACZ WIĘCEJ W KSIĄŻCE “KTO NAM UKRADŁ EUROPĘ?” 

Saryusz-Wolski: Od Unii współpracy do Unii karzącej

Jacek Saryusz-Wolski, uczestnik polskiego procesu integracji europejskiej, przedstawia krytyczną ocenę przemian zachodzących w Brukseli.

„Do pewnego momentu była to cooperative union, unia współpracy i konsensusu – potem stała się unią karzącą, punitywną”.

W jego ocenie mechanizmy nacisku politycznego, finansowego i prawnego coraz częściej zastępują dialog między państwami członkowskimi.

Saryusz-Wolski przypomina również, jak daleko współczesna Unia odeszła, jego zdaniem, od wizji swoich założycieli:

„Gdyby Schuman pojawił się dziś w Parlamencie Europejskim, to po pierwsze zostałby wygwizdany, po drugie wyrzucony, po trzecie nie powierzono by mu żadnej funkcji, chociaż jego portret wszędzie wisi”.

To gorzka ocena wspólnoty, której fundamentami miały być współpraca, wzajemny szacunek i kompromis.

Prof. Nowak: Kto dał prawo do sądzenia innych narodów?

Profesor Andrzej Nowak w rozmowie z Piotrem Legutką sięga do historii Europy. Pokazuje, że konflikt między politycznym centrum a państwami broniącymi własnej niezależności nie jest zjawiskiem nowym.

Historyk przywołuje pytanie postawione już w XII wieku przez Jana z Salisbury:

„Kto dał Niemcom prawo do występowania w roli sędziów innych narodów?”.

Wypowiedź ta dotyczy średniowiecznych ambicji cesarstwa niemieckiego, ale w kontekście współczesnej debaty europejskiej skłania do refleksji nad granicami władzy ponadnarodowej.

Nowak przypomina, że europejska historia to również dzieje rywalizacji między próbami centralizacji a dążeniem narodów do zachowania politycznej niezależności.

Ziemkiewicz: Kto kontroluje europejskich sędziów?

Rafał Ziemkiewicz wskazuje natomiast na mechanizm, w którym TSUE poprzez własne orzecznictwo kształtuje zasady określające jego pozycję wobec państw członkowskich.

Publicysta stawia pytanie:

„A z czego ta zasada wynika? Z orzeczeń samego TSUE”.

To jeden z najważniejszych problemów poruszanych w książce: kto powinien rozstrzygać o granicach kompetencji instytucji europejskich?

Ziemkiewicz kwestionuje model integracji, w którym rozstrzygnięcia sądowe mogą stopniowo zastępować polityczne decyzje państw.

Polski Trybunał Konstytucyjny. Spór większy niż Polska

Konflikt między polskim Trybunałem Konstytucyjnym a TSUE unaocznił zasadniczą różnicę w rozumieniu europejskiego porządku prawnego.

Z perspektywy polskiej konstytucji to ona pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej. Z perspektywy orzecznictwa TSUE pierwszeństwo prawa unijnego jest natomiast warunkiem jego jednolitego i skutecznego stosowania w państwach członkowskich.

Do tego dochodzi spór o niezależność polskiego sądownictwa, który instytucje unijne traktują jako kwestię związaną z prawem do skutecznej ochrony sądowej.

Rozmówcy Legutki podważają jednak sposób, w jaki europejskie instytucje interpretują zakres swoich kompetencji. Ich krytyka wykracza poza polskie doświadczenia i dotyczy przyszłego ustroju całej Unii.

Czy państwa członkowskie mogą skutecznie wyznaczać granice europejskiej integracji, jeśli o zakresie kompetencji Unii w praktyce rozstrzyga również jej własny Trybunał?

To pytanie pozostaje jednym z najważniejszych w całej książce.

Kto nam ukradł Europę?

Książka Piotra Legutki nie jest jedynie zbiorem krytycznych opinii o Brukseli. To próba odpowiedzi na pytanie, jak zmieniła się Unia Europejska i czy możliwy jest powrót do modelu integracji opartego na suwerenności państw, traktatach i politycznym kompromisie.

Andrzej Nowak, Ryszard Legutko, Jacek Saryusz-Wolski, Jan Rokita i Rafał Ziemkiewicz patrzą na ten problem z różnych perspektyw, ale łączy ich krytyczna ocena kierunku przemian europejskiej wspólnoty.

Najbardziej zasadnicze pytanie dotyczy roli sądownictwa. Czy europejskie trybunały mają wyłącznie stać na straży prawa, czy ich orzeczenia stają się także narzędziem przebudowy politycznego ustroju Europy?

„Kto nam ukradł Europę?” to zaproszenie do dyskusji o problemie, którego znaczenie wykracza daleko poza bieżące konflikty Warszawy z Brukselą.

Piotr Legutko, „Kto nam ukradł Europę? Mocne Polaków rozmowy o Unii”, Wydawnictwo Esprit, Kraków 2026.