Czy AI może pomagać w nauce? Tak, ale nie może myśleć za ucznia

Najnowszy „OECD Digital Education Outlook 2026” wskazuje, że generatywna sztuczna inteligencja może skutecznie wspierać naukę, jeżeli jej wykorzystanie jest podporządkowane jasno określonemu celowi pedagogicznemu. Problem zaczyna się wtedy, gdy uczeń oddaje AI samo zadanie myślenia – przygotowanie całej pracy, rozwiązanie problemu czy wyciągnięcie wniosków. Wówczas poprawia się rezultat konkretnego zadania, ale niekoniecznie wiedza ucznia.

AI jako prywatny korepetytor

Najbardziej obiecującym zastosowaniem AI nie jest pisanie prac domowych za ucznia, lecz indywidualne tłumaczenie materiału. Dobrze skonstruowany system może dostosować poziom pytań do ucznia, wskazać błąd bez natychmiastowego podawania rozwiązania, poprosić o uzasadnienie odpowiedzi albo wrócić do fragmentu materiału, który nie został właściwie zrozumiany.

Badanie opublikowane w 2025 roku w „Scientific Reports” pokazało, że odpowiednio zaprojektowany tutor wykorzystujący AI pozwolił studentom nauczyć się więcej w krótszym czasie niż podczas tradycyjnych zajęć prowadzonych metodą aktywnego uczenia. Uczestnicy deklarowali również większe zaangażowanie i motywację. Autorzy podkreślali jednak, że system został specjalnie przygotowany zgodnie z zasadami skutecznego nauczania – nie był zwykłym chatbotem rozdającym odpowiedzi.

Podobne wnioski przynosi opublikowane w 2026 roku randomizowane badanie 371 uczniów klas 7–9. Sprawdzano w nim, czy odpowiednio przygotowane narzędzia generatywnej AI mogą pomagać młodzieży w planowaniu własnej nauki, doborze strategii oraz utrzymywaniu motywacji podczas lekcji fizyki i języka angielskiego. Wyniki potwierdziły, że sposób zaprojektowania kontaktu ucznia ze sztuczną inteligencją ma zasadnicze znaczenie.

AI może więc działać jak cierpliwy korepetytor dostępny przez całą dobę. Może pytać: „Dlaczego tak uważasz?”, zamiast podawać odpowiedź; przygotować dziesięć nowych przykładów, gdy jeden okazuje się niewystarczający; przeprowadzić rozmowę po angielsku czy stworzyć test dostosowany dokładnie do materiału, który uczeń właśnie przerabia.

W tych właśnie powodów OECD i Komisja Europejska wskazują na potrzebę rozwijania „AI literacy” – umiejętności rozumienia działania sztucznej inteligencji, krytycznej oceny jej odpowiedzi oraz odpowiedzialnego i twórczego korzystania z tych narzędzi.

Gdy AI zaczyna myśleć zamiast ucznia

Druga strona medalu jest znacznie mniej optymistyczna. OECD ostrzega, że dobre wykonanie zadania przy pomocy AI nie oznacza automatycznie, że uczeń czegoś się nauczył.

Andreas Schleicher, dyrektor OECD ds. edukacji i umiejętności, zwraca uwagę na znaczenie wysiłku intelektualnego. Jeśli sztuczna inteligencja usuwa z procesu edukacji konieczność samodzielnego zmagania się z problemem, uczeń może szybciej uzyskać prawidłową odpowiedź, ale słabiej utrwalić wiedzę. OECD ostrzega w tym kontekście przed spadkiem wytrwałości, zdolności do głębokiego czytania i długotrwałej koncentracji.

Bardzo wymowne są także wyniki eksperymentu opublikowanego w 2025 roku. Studenci uczący się przy pomocy ChatGPT po 45 dniach uzyskali w niezapowiedzianym teście średnio 57,5 proc. poprawnych odpowiedzi. Grupa korzystająca z tradycyjnych metod osiągnęła 68,5 proc. Badanie wskazuje więc, że wygoda oferowana przez AI może w pewnych warunkach osłabić długotrwałe zapamiętywanie materiału.

Najnowsze dane PISA również skłaniają do ostrożności. Andreas Schleicher zwraca uwagę, że nauka wymaga wysiłku, a nie jedynie biernego przyjmowania gotowych odpowiedzi. OECD wskazuje jednocześnie, że wykorzystanie AI może wiązać się z lepszymi efektami wtedy, gdy młody człowiek został wcześniej nauczony krytycznej oceny treści generowanych przez algorytm.

Także UNESCO opowiada się za podejściem „human-centred” – skoncentrowanym na człowieku. Organizacja zwraca uwagę na ochronę danych dzieci, dostosowanie narzędzi do wieku oraz konieczność pedagogicznego, a nie wyłącznie technologicznego podejścia do AI.

Wniosek jest więc bardziej złożony niż proste „AI w szkole – tak albo nie”. Sztuczna inteligencja może tłumaczyć, zadawać pytania, poprawiać błędy, przygotowywać ćwiczenia i indywidualizować naukę w sposób, którego jeden nauczyciel prowadzący trzydziestoosobową klasę często nie jest w stanie zapewnić każdemu uczniowi.

Nie powinna jednak wykonywać za niego tego, co w edukacji jest najważniejsze: czytania, rozumowania, zapamiętywania, formułowania własnych myśli i dochodzenia do rozwiązania. Paradoksalnie najlepsza edukacyjna AI nie będzie więc tą, która zawsze natychmiast poda prawidłową odpowiedź. Lepsza będzie ta, która najpierw zapyta ucznia: „A jak ty byś to rozwiązał?”