Drakońskie niemieckie prawo okupacyjne karało śmiercią Polaków, którzy ukrywającym się Żydom „świadomie udzielają przytułku". Mimo to Józef i Wiktoria Ulmowie przyjęli (najprawdopodobniej w grudniu 1942 r.) pod swój dach Żydów z rodzin Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów. Za ten samarytański gest zapłacili najwyższą cenę – niemieccy żandarmi pod dowództwem Eilerta Diekena nie oszczędzili także ich dzieci.

Ocalona pamięć o bohaterach

Minęło wiele lat, nim rodzina z Markowej została należycie uhonorowana. W 1995 r. Józef i Wiktoria Ulmowie zostali pośmiertnie wyróżnieni przez jerozolimski instytut Yad Vashem tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata". Piętnaście lat później Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. 10 września 2023 r. cała rodzina Ulmów – w tym siódme, nienarodzone jeszcze dziecko Józefa i Wiktorii – dołączyła do błogosławionych Kościoła.

Ulmowie to tylko jeden z wielu przykładów Polaków niosących pomoc Żydom pod okupacją niemiecką. Łącznie tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata" zostało uhonorowanych już ponad 7 tys. Polaków – więcej niż osób jakiejkolwiek innej narodowości. Przyjmuje się, że około tysiąca naszych rodaków zapłaciło życiem za ratowanie Żydów podczas II wojny światowej.

Pamięć jest najważniejsza

W szczególny sposób wspominamy ich w Narodowym Dniu Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, ustanowionym ustawą z dnia 6 marca 2018 r. O polskich Sprawiedliwych opowiada również Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej, otwarte w 2016 r. i noszące imię Rodziny Ulmów.

Instytut Pamięci Narodowej dokumentuje czyny i losy polskich Sprawiedliwych. Służy temu m.in. projekt „Index Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom". W IPN powstają monografie o ratowaniu Żydów we wszystkich regionach okupowanej Polski. Trzeba jednak zastrzec, że znaczna część naszych rodaków zaangażowanych w pomoc Żydom na zawsze pozostanie anonimowa, gdyż ich postawa nie została utrwalona w dokumentach i relacjach świadków.

Cyklem filmowym Polacy ratujący Żydów – „Nie tylko Ulmowie", emitowanym na kanale IPNtv w każdy piątek o godzinie 10.00, Instytut Pamięci Narodowej oddaje hołd ofiarom Zagłady i Polakom, którzy stracili życie, by chronić swoich żydowskich współobywateli w okresie zbrodniczej okupacji niemieckiej na ziemiach polskich.

Instytut Pamięci Narodowej wspólnie z Muzeum Getta Warszawskiego tworzy projekt „Macewy Pamięci", który jest kultywowaniem pamięci o Zagładzie gett na terenie okupowanej Polski. Projekt jest realizowany we współpracy z Muzeum Getta Warszawskiego. Pomniki upamiętniające polską społeczność żydowską będą wznoszone w dawnych sztetlach, po których pozostało jedynie wspomnienie.