To opowieść, w której spotykają się tragedia kresowych najazdów, wielka polityka Imperium Osmańskiego i los jednostki, która zdołała odmienić własne przeznaczenie.

Tatarski jasyr – zapomniana tragedia Kresów

Aby zrozumieć historię Hurrem, trzeba najpierw przypomnieć realia XVI wieku. Południowo-wschodnie ziemie Korony Królestwa Polskiego były regularnie pustoszone przez najazdy Tatarów krymskich. Celem tych wypraw nie było zdobywanie terytoriów, lecz ludzi.

Historycy szacują, że pomiędzy XV a XVIII wiekiem w tatarski jasyr mogły trafić setki tysięcy mieszkańców Rzeczypospolitej. Norman Davies w książce „Boże igrzysko” pisał, że najazdy tatarskie należały do największych katastrof demograficznych dawnej Polski.

Tatarzy porywali całe wsie i miasteczka. Schwytanych mężczyzn, kobiety i dzieci prowadzono setki kilometrów na Krym, gdzie trafiali na targi niewolników. Największym z nich była Kaffa – dzisiejsza Feodozja. Właśnie tam miała rozpocząć się droga dziewczyny, która później została Hurrem Sultan.

Kim była naprawdę?

Najczęściej powtarzana wersja mówi, że przyszła żona sułtana urodziła się około 1505 roku w Rohatynie, mieście położonym w województwie ruskim Korony Królestwa Polskiego. Dziś miejscowość znajduje się na zachodniej Ukrainie, jednak w czasach młodości Hurrem była częścią państwa polsko-litewskiego.

W wielu publikacjach pojawia się imię Aleksandra lub Anastazja Lisowska. Trzeba jednak zaznaczyć, że współcześni historycy podchodzą do tych informacji ostrożnie.

Leslie Peirce, autorka jednej z najważniejszych książek o osmańskim haremie, podkreśla, że brak jest dokumentów pozwalających jednoznacznie ustalić jej prawdziwe imię i pochodzenie rodzinne. Nie ma jednak większych wątpliwości, że pochodziła z ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.

W źródłach zachodnich określano ją mianem „Roksolany”. Nazwa ta nawiązywała do dawnych mieszkańców Rusi Czerwonej.

Droga do haremu

Po schwytaniu przez Tatarów dziewczyna została sprzedana handlarzom niewolników. Stamtąd trafiła do Stambułu – stolicy Imperium Osmańskiego. Dla większości niewolnic oznaczało to życie w zapomnieniu. Harem sułtański liczył setki kobiet, a tylko nieliczne mogły liczyć na zwrócenie uwagi władcy.

Hurrem okazała się wyjątkiem.

Źródła osmańskie podają, że otrzymała imię Hürrem, oznaczające „pogodną”, „radosną” lub „tę, która przynosi uśmiech”. Według relacji współczesnych wyróżniała się inteligencją, poczuciem humoru i niezwykłą umiejętnością prowadzenia rozmowy. Ambasadorowie europejscy zwracali uwagę, że nie była klasyczną pięknością. Jej siła miała tkwić przede wszystkim w osobowości.

Kobieta, która zdobyła serce Sulejmana

W 1520 roku władzę objął Sulejman I, później nazwany Wspaniałym. Był jednym z najwybitniejszych władców swojej epoki. Imperium Osmańskie rozciągało się od Węgier po Jemen i od Algierii po Irak. To właśnie jego uwagę przyciągnęła młoda niewolnica z ziem dawnej Rzeczypospolitej, a ich relacja szybko stała się czymś więcej niż zwykłym związkiem władcy z konkubiną.

Hurrem urodziła Sulejmanowi kilkoro dzieci, a jej pozycja rosła z każdym rokiem, aż w końcu doszło do wydarzenia, które zszokowało cały osmański świat. Sułtan poślubił swoją dawną niewolnicę.

Leslie Peirce podkreśla, że był to krok bezprecedensowy. „Małżeństwo Sulejmana z Hürrem stanowiło zerwanie z wielowiekową tradycją dynastii osmańskiej” – zauważa badaczka.

Przez stulecia osmańscy sułtani unikali formalnych małżeństw z kobietami z haremu, aby nie wzmacniać wpływów określonych rodów. Hurrem przełamała tę zasadę.

Polityka zza murów pałacu

Wbrew popularnym wyobrażeniom Hurrem nie była jedynie ozdobą dworu. Coraz więcej historyków podkreśla jej znaczenie polityczne. Zachowała się obszerna korespondencja między nią a Sulejmanem. Listy pokazują nie tylko uczucie, ale także zaufanie, jakim darzył ją sułtan.

Hurrem utrzymywała kontakty dyplomatyczne z zagranicznymi dworami. Pisała między innymi do króla Polski Zygmunta II Augusta. Finansowała budowę meczetów, szkół, szpitali i kuchni dla ubogich.

Do dziś w Stambule istnieje kompleks Haseki Sultan, który powstał z jej fundacji. Weneccy ambasadorowie raportowali swoim przełożonym, że wpływ Hurrem na decyzje polityczne jest ogromny. Niektórzy historycy uznają ją za jedną z kobiet, które zapoczątkowały okres zwany „sułtanatem kobiet”. Przez następne ponad sto lat matki, żony i córki sułtanów odgrywały coraz większą rolę w polityce państwa.

Czarna legenda Roksolany

Wraz ze wzrostem znaczenia Hurrem rosła również liczba jej przeciwników. Największe kontrowersje budziła rywalizacja o sukcesję tronu. W kulturze popularnej często przedstawia się ją jako osobę odpowiedzialną za upadek księcia Mustafy – najstarszego syna Sulejmana.

Współcześni badacze podchodzą jednak do tych oskarżeń ostrożnie. Źródła nie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, jaką rolę odegrała w tych wydarzeniach. Część zarzutów mogła wynikać z niechęci elit wobec kobiety, która zdobyła wpływy niespotykane wcześniej w historii Imperium Osmańskiego.

Dziedzictwo kobiety z Rohatyna

Hurrem Sultan zmarła w 1558 roku. Sulejman przeżył ją o osiem lat. Jej grobowiec znajduje się przy meczecie Sulejmana w Stambule i do dziś należy do najczęściej odwiedzanych miejsc związanych z historią Imperium Osmańskiego.

Historia dziewczyny prawdopodobnie porwanej podczas tatarskiego jasyru pozostaje jedną z najbardziej niezwykłych biografii XVI wieku.

Dla jednych jest symbolem awansu społecznego niemożliwego do wyobrażenia w tamtych czasach. Dla innych przypomnieniem o tragedii tysięcy mieszkańców dawnych kresów Rzeczypospolitej, którzy trafiali do niewoli podczas tatarskich najazdów.

Jedno nie ulega wątpliwości. Niezależnie od sporów o szczegóły jej pochodzenia, Hurrem Sultan przeszła drogę, jakiej nie powtórzył niemal nikt w historii – od niewolnicy do jednej z najpotężniejszych kobiet swojej epoki.

Zenon Witkowski

_________________

Źródła: Leslie P. Peirce „The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire”, Norman Davies „Boże igrzysko”, Godfrey Goodwin „The Private World of Ottoman Women”, Encyclopaedia Britannica, Turkish Historical Society