Kresy zachodnie. Cz. 2.

W dniu 27 grudnia 1918 r. po spontanicznym wybuchu powstania NRL usiłowała spacyfikować nastroje, wytłumaczyć się przed Berlinem, doprowadzić do zawieszenia działań. Było to jednak niemożliwe. Żywiołowe i nie koordynowa¬ne wystąpienia zbrojne doprowadziły w ciągu trzech tygodni do wyzwolenia niemal całej Wielkopolski. Znajdując się pod ciśnieniem wydarzeń, Komisariat NRL mianował dowódcę powstania. Został nim major Stanisław Taczak. Za nominacją tą przemawiał fakt, że nie miał on żadnych powiązań z konspiratorami, którzy wywołali powstanie. Po pewnym czasie na dowódcę formującej się armii wielkopolskiej Komisariat NRL powołał generała Józefa Dowbór-Muśnickiego (po odrzuceniu pułkownika Juliana Stachiewicza proponowanego przez Piłsudskiego).

W lutym 1919 r. został zawarty rozejm w Trewirze. Alianci musieli uznać, że Polacy zadecydowali o przynależności Poznańskiego do Polski. Marszałek Ferdinand Foch zmusił Niemców do zaniechania kontrofensywy.

Sukces na terenie Wielkopolski okazał się częściowy. Ograniczenie działań zbrojnych do Poznańskiego oznaczało, że Śląsk i Mazury będą stanowiły odrębne kwestie. W Wersalu zdecydowano, że o losie tych ziem rozstrzygną plebiscyty. Trzeba było dopiero trzech powstań śląskich, aby uzyskać chociaż część ziem bezspornie polskich. Brak podobnych działań na Warmii i Mazurach zadecydował - jak się wydaje - o pozostaniu tych terenów w grani¬cach Rzeszy. Jedynie na Pomorzu, dzięki korzystnej dla Polski decyzji Ententy i szybkiej akcji wojsk polskich, udało się zająć pas terytorium zapewniający dostęp do morza. Ale i tam pozbawiono Polskę Gdańska. Miała więc Polska wybrzeże morskie, ale bez jednego portu pełnomorskiego.

Dość powszechnie uważa się, że winę za to ponoszą czynniki rządowe w Warszawie, głównie Piłsudski, który angażując się w politykę wschodnią świadomie zrezygnował z ziem na zachodzie Polski. Jest jednak prawdą, że to politycy NRL wyraźnie wrodzy Piłsudskiemu nie chcieli nawiązywać z nim współpracy. Dodatkowym kłopotem Piłsudskiego był brak sił (11 listopada 1918 r. było tylko 30 tys. żołnierzy), a sprawą bardzo pilną zorganizowanie wsparcie dla Lwowa bronionego przed Ukraińcami. Dlatego decydującą rolę w wyzwoleniu zaboru musieliby odegrać politycy z Poznania, którzy powinni byli zorganizować miejscowe siły odrzucając postawę biernego wyczekiwania na decyzje Ententy w sprawie tych ziem.

Sytuacja, do jakiej doszło w latach 1917-1919, wymagała śmiałego, szybkiego i zdecydowanego działania. Należało postawić na politykę faktów dokonanych. Ludność polska nie mogła przecież wygrać konfrontację z Niemcami, prowadząc „legalną” walkę polityczną, której reguły były ustalane przez Berlin. W plebiscytach za Niemcami przemawiały siła przyzwyczajenia, niezdecydowanie aliantów, wyraźne poparcie Anglii, „być lub nie być” ludzi związanych z pruskim aparatem władzy, niemieckie formacje paramilitarne itp. Polakom pozostawał tylko czyn zbrojny.

Okresem odpowiednim dla działań powstańczych były ostatnie miesiące 1918 r. i początek 1919. W warunkach klęski wojennej Niemiec, rozprzężenia w armii i wybuchu rewolucji niemieckiej każda polska akcja na terenie zaboru miała ogromne szanse powodzenia. Powstańcy wielkopolscy osiągnęli wszystko właśnie w tym czasie. Jednak szeroka akcja zbrojna była niemożliwa bowiem nie poczyniono przygotowań obejmujących cały zabór. Polska Organizacja Wojskowa, która na terenie Kongresówki sprawnie przeprowadziła akcję rozbroje¬nia Niemców w 1918 r., powstała w 1914 r., cztery lata wcześniej. POW byłego zaboru pruskiego powołano dopiero w lutym 1918 r., a POW Górnego Śląska rok później (styczeń 1919 r.). Tworzenie konspiracji zbrojnej odbywało się z inicjatywy „dołów” i było skutecznie hamowana przez polityków endeckich.

Niemcy mogli sobie pogratulować, że Polacy nie wykorzystali szansy, jaką stworzyła im historia. W pierwszych dniach stycznia 1919 r. prezydent rejencji opolskiej oceniał, że Opolskie zo¬stanie zajęte przez Polaków w ciągu najbliższych godzin i w związku z tym „jako niemiecka prowincja zostanie stracony, podobnie jak prowincja poznańska”. Nadprezydent prowincji śląskiej przewidywał, że Opolszczyzna odpadnie od Rzeszy w ciągu najbliższych dni. W styczniu 1919 r. członkowie niemieckiej Olsztyńskiej Rady Robotniczej wysłali delegację do Poznania w celu ustalenia położenia ludności niemiec¬kiej Prus Wschodnich w państwie polskim.

Dyskusyjną sprawą może być kwestia zgromadzenia odpowiednich sił, koniecznych do przeprowadzenia operacji wojskowych na terenie zaboru. Jednak wojna i służba w armii niemieckiej stworzyła liczne kadry dobrze wyszkolonego żołnierza. Były spore ilości sprzętu i uzbrojenia. Do czerwca 1919 r. powstańcy wielkopolscy przekształcili się w armię wielkopolską liczącą 72 tys. żołnierzy. W powstaniach śląskich brało udział ponad 60 tys. ludzi, w tym POW Górnego Śląska zdołała skupić w swych szeregach 23 tys. członków. Nie będzie więc przesadne stwier-dzenie, że gdyby politycy wcześniej podjęli przygotowania, to na terenie zaboru mogło wystąpić do walki 100 - 120 tys. polskich żołnierzy. Można sobie wyobrazić, co osiągnęłoby to wojsko z dowództwem dysponującym rozpoznaniem wroga i planującym operacje w skali całego zaboru - Wielkopolskę wyzwoliło 17 tys. powstańców, działających w istocie bez¬planowo, żywiołowo.

Charakterystyczna była postawa Ententy w obliczu powstania wielkopolskiego. 2 lutego 1919 r. marszałek Foch zakomunikował niemieckim władzom wojskowym, że mają zaprzestać działań przeciwko Polakom. Wska¬zano Niemcom linię, na której powinni się zatrzymać. Obejmowała ona Poznańskie i Opolszczyznę. Niemcom udało się uniknąć utraty Śląska bowiem wykazali, że na Śląsku nie było polskich wojsk, a więc nie było powodów, aby się stamtąd cofać.

Jedynym politykiem, który mógł zorganizować akcję powstańczą na terenie zaboru, był Wojciech Korfanty. Sytuacja wymagała, aby pokierował on organizacją wysiłku zbrojnego na terenie całego zaboru pruskiego stając ponad podziałami partyjnymi. Niestety, tak się nie stało. W skład II RP weszło około 45 tys. km2 z byłego zaboru pruskiego, czyli mniej niż połowa ziem, do których Polska miała pełne prawo.

Romuald Szeremietiew

źródło: facebook