Ziemia Świętej Maryi

W miejscu zwanym Cova da Iria, w pobliżu portugalskiej wioski Fatimy, 13 maja 1917 r. 9-letni Franciszek Marto i 7-letnia Hiacynta Marto oraz ich kuzynka, 10-letnia Łucja dos Santos stali się świadkami pierwszego z sześciu objawień Matki Bożej. „Ubrana na biało Pani”, jak opisywały ją dzieci, przychodziła potem na miejsce spotkania 13 dnia każdego miesiąca, od maja do października. Tylko w sierpniu, kiedy trójka widzących Maryję dzieci została aresztowana, objawienie dokonało się dnia dziewiętnastego i w innym miejscu. Maryja przyszła prosić dzieci z Fatimy o modlitwę i pokutę w intencji grzeszników oraz pokoju na świecie. Rodzeństwo Franciszek i Hiacynta niedługo po tych wydarzeniach umarli – chłopiec 4 kwietnia 1919 r., a dziewczynka 20 lutego 1920 r. Łucja natomiast wstąpiła do Karmelu w Coimbrze, gdzie przebywała aż do swej śmieci w 2005 r. dożywając sędziwego wieku.

Objawienia Matki Bożej z 1917 r., których autentyczność Kościół uznał oficjalnie 30 lat później, od samego początku przyciągały rzesze pielgrzymów, zarówno z Portugalii, jak i innych zakątków świata. Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej przyjęło odwiedziny trzech papieży: Pawła VI w 1967 r., św. Jana Pawła II w latach 1982, 1991 i 2000 oraz Benedykta XVI w 2010 r. Powszechna geografia i historia nie znały przed 1917 r. innej Fatimy prócz córki Mahometa (zmarłej w 632 r.), której imię przejęła w X w. islamska dynastia Fatymistów, i która pozostaje centralną postacią mistyki islamu, głównie szyitów.

Tymczasem nazwę Fatima nosiła też licząca 40 gospodarstw rolnych i ok. 2500 mieszkańców mała wioseczka w samym sercu Portugalii, zagubiona na płaskowyżu między górami łańcucha Serra d’Aire. Nazwa wskazuje na wiekowość jej pochodzenia. Pewna stara legenda głosi, jakoby chodziło o oddanie czci nawróconej na chrześcijaństwo muzułmańskiej księżniczce Fatimie, która na chrzcie otrzymała imię Oureana, co tłumaczyłoby też etymologię nazwy Ourém, wsi w pobliżu Fatimy. Ziemie te znały uporczywe walki z Maurami, szczególnie przez cały wiek XII. Wiele walecznych dokonań Portugalii, dzięki którym kraj ten zasłużył na miano Rycerza Krzyża przeciw Półksiężycowi, miało miejsce właśnie w tych okolicach.

Około 50 km od Fatimy, tuż nad Atlantykiem, znajduje się maryjne sanktuarium w Nazaré, którego historia sięga pierwszego okresu niepodległości kraju. Aż do fatimskich objawień stanowiło centralne miejsce portugalskiego kultu maryjnego, a i dziś jest niezwykle kochanym i nawiedzanym miejscem pielgrzymkowym. Wydarzenie, które na zawsze zwróciło serca Portugalczyków ku Nazaré i do dziś nie przestaje być znakiem dla współczesnych, miało miejsce w roku 1182 – zaledwie 39 lat po oficjalnym uznaniu przez Rzym nowego Królestwa Portugalii. Jego bohaterem jest zgodnie z tradycją jeden ze szlachetnie urodzonych towarzyszy z najbliższego otoczenia króla Alfonsa Henryka – Don Fuas Roupinho. Ten nieustraszony rycerz, rozpędzony pewnego dnia w zapamiętałej pogoni za jeleniem, znalazł się nagle na samym skraju urwiska. Sto metrów poniżej szumiały wzburzone wody oceanu. Wezwał na ratunek Maryję, Matkę Boga, która ukazując mu się na niebie powstrzymała konia spadającego już niemal do przepaści. Dzięki interwencji Dziewicy Maryi został w cudowny sposób uratowany od niechybnej śmierci. Nazaré jest jego wotum dziękczynnym.

W odległości ok. 40 km od Fatimy znajduje się także największy w Portugalii kościół oraz obiekt sakralny: klasztor Najświętszej Maryi Panny w Alcobaça. Ufundowany w 1152 r. przez pierwszego portugalskiego króla jest jedną z najbardziej majestatycznych budowli zakonu cystersów. Przez długie wieki mnisi wywierali zasadniczy wpływ na życie religijne i proces chrystianizacji całego tutejszego regionu.

U schyłku XIV w. rozegrało się w pobliżu Fatimy inne fundamentalne dla niepodległości kraju wydarzenie, kiedy królowie Kastylii bezustannie ponawiali próby zdobycia i podporządkowania sobie zachodnich terytoriów Półwyspu Iberyjskiego. Wtedy na scenie dziejów pojawił się Nuno – jeden z najpopularniejszych bohaterów epopei narodowych Portugalii, do dziś niezwykle czczony beato, czyli błogosławiony. Nuno, podobnie jak we Francji Joanna d’Arc, łączy w sobie typ bohatera i świętego. Oddawany mu w Portugalii od kilkuset lat kult zatwierdzony został przez Kościół dopiero w 1918 r., niedługo po objawieniach w Fatimie. Nuno Álvares Pereira był naczelnym wodzem wojsk Królestwa. 13 sierpnia 1385 r. w wigilię decydującego starcia z czterokrotnie liczniejszymi i lepiej uzbrojonymi wojskami króla Kastylii, znajdował się właśnie na płaskowyżu w Fatimie. Tam wezwał uroczyście opieki Matki Bożej, a król Portugalii Jan I przyrzekł, że jeśli zwyciężą, wybuduje w pobliżu na znak dziękczynienia piękny klasztor ku czci Maryi. Następnego dnia, a było to w przeddzień święta Wniebowzięcia Matki Bożej, odbyła się wielka bitwa. Zwycięstwo odnieśli Portugalczycy, a Maryja swoją interwencją potwierdzała prawa tego ludu do upragnionej przezeń niepodległości. Dotrzymując słowa król Jan I zlecił budowę wspaniałego kościoła ku czci Matki Bożej Zwycięskiej, wraz z przylegającym doń klasztorem, który powierzył dominikanom. Ten sakralny pomnik narodowej niepodległości jest prawdziwą perłą gotyku. Leży w niewielkiej odległości od Fatimy, nosząc imię Batalha (bitwa), podobnie jak sąsiadująca z nim wioska.

Opisane tu wydarzenia są bardzo bliskie uczuciom patriotyzmu i pobożności Portugalczyków, stąd cały fatimski region nazwany został ku czci Nuno, ówczesnego władcy Ourém, a więc i pana Fatimy, „ziemiami świętego Dowódcy”. Dominikanie z klasztoru Matki Bożej Zwycięskiej szerzyli wśród ludu nabożeństwo różańcowe, a miejsce to było przez wieki promieniującym ośrodkiem Jej ulubionej modlitwy. Być może dlatego Maryja wybrała te strony i tu poprosiła lud o odmawianie Różańca Świętego. A może wybór ten przypisać należy pełnemu ufności przywiązaniu portugalskiego ludu do Niepokalanej? Portugalia, nazywana „Ziemią Świętej Maryi”, ma wśród najdroższych sobie nabożeństw nabożeństwo do Matki Bożej. W 1646 r., zgodnie z wolą króla Jana IV, patronką królestwa została Dziewica Maryja Niepokalanie Poczęta. W sanktuarium w Vila Viçosa monarcha ten zdeponował swoją koronę jako należącą na zawsze do Matki Bożej. Od tamtej pory portugalscy królowie nie nosili już na głowie tego insygnia władzy… Drugim nabożeństwem, które najbardziej zakorzeniło się w pobożności Portugalczyków, a którego ślad odnajdujemy w Fatimie, jest nabożeństwo do Serc Jezusa i Maryi.   

100 lat Fatimy, Adam Bujak, ks. Jan Machniak, Nelson Pereira, wyd. Biały Kruk 2017, s. 9-14