Podróż Leona XIV do Ameryki Łacińskiej nie interesuje niemal nikogo poza samą Ameryką Łacińską. Nic dziwnego: świat latynoski jest specyficzny, a Leon XIV bardzo stara się o to, żeby nie powiedzieć nic kontrowersyjnego.
Pontyfikat papieża Leona jest od wielu miesięcy krytykowany jako miałki. Ostatnie dekady przyzwyczaiły katolików do bardzo wyrazistych papieży. Jan Paweł II walczył z komunizmem i roztaczał wokół siebie szczególną aurę, działając osobowością nie tylko na swoich rodaków w Polsce, ale w ogóle na ludzi na całym świecie. Benedykt XVI był teologicznym erudytą: praktycznie każdego jego dłuższe przemówienie poruszało istotne teologicznie wątki i stąd nadawało się do bardziej gruntownej lektury. Franciszek przy każdej możliwej okazji wrzucał różne „bomby” – wypowiadał się ostro, zaczepnie, dotykał trudnych tematów, niekiedy nawet obrażał. W każdym razie, żaden z tych papieży nie pozwalał na obojętność.
Leon XIV jest zupełnie inny, a mianowicie – wyjątkowo neutralny, mówiąc dyplomatycznie. Jego podróż do Ameryki Południowej to swoista kulminacja tej postawy. Przeczytałem wszystkie jego dotychczasowe wystąpienia z Urugwaju, Argentyny i Peru. To cała masa tekstu, ale stwierdzam, że nie ma w nich praktycznie nic, co byłoby interesujące dla czytelnika spoza tych krajów. Leon przyjeżdża do konkretnych ludzi i mówi właściwie tylko do nich: nawiązuje do lokalnych świętych i regionalnej historii, skupia się na partykularnych problemach. Czasami dotykają bardziej ogólnych spraw, jak ochrona życia czy walka z biedą, ale papieskie wypowiedzi są utrzymane w tak łagodnym tonie, że doprawdy trudno uczynić je punktem wyjścia do jakiejś głębszej refleksji. Leon mówi to, co mógłby powiedzieć proboszcz jakiejś dużej miejskiej parafii, chcący utrzymać dobre relacje ze wszystkimi, nawet jeżeli waga słów Ojca Świętego jest z natury rzeczy większa.
Najbardziej rozczarowała mnie wizyta papieża w Urugwaju. To bardzo zsekularyzowany kraj, współtworzony przez masonerię, oparty na radykalnych wzorcach francuskiego, rewolucyjnego laicyzmu. Leon XIV w kilku punktach krytycznie ocenił ten laicyzm, ale nie rzucił mu żadnego poważnego wyzwania – ani intelektualnego, ani politycznego. Uznał raczej, że katolicy w Urugwaju żyją w sytuacji mniejszości i takie warunki są po prostu trwałe. Według Leona, to doświadczenie urugwajskich wierzących może być ciekawe dla ludzi Kościoła w innych krajach poddanych sekularyzacji. Być może tak, choć po lekturze wystąpienia papieża nie bardzo wiadomo, dlaczego – bo Ojciec Święty nie nakreślił żadnej szczególnej dynamiki sporu między wiarą a niewiarą, państwem Bożym i państwem ziemskim.
Z tej nijakości papieża można jednak wysnuć też pewną ważną i dobrą lekcję. Otóż Kościół katolicki nie jest tożsamy z papieżem. Wielkie postaci następców św. Piotra ostatnich dekad mogły zaburzyć właściwe proporcje. Za tych pontyfikatów – może zwłaszcza za Jana Pawła II i Franciszka – nie miało takiego znaczenia, co powie albo zrobi biskup w swojej diecezji albo ksiądz w swojej parafii; Kościół utożsamiano z poczynaniami papieża. Za Leona XIV jest to niemożliwe. To pewna strata, ale zarazem zysk, bo tworzy „miejsce” dla Kościoła lokalnego. Żyjemy w świecie wielkich narracji medialnych. Jeżeli naszą uwagę skupiają działania papieża, to w naturalny sposób nie ma już miejsca na działania biskupów. Wstrzemięźliwość Leona pozwala to zmienić. Rzecz tylko w tym, że ludzie niosący w Kościele odpowiedzialność muszą zaadaptować się do tej nowej sytuacji. Przy „nijakim” papieżu to oni są w większej mierze na świeczniku; stają się, można rzec, bardziej aktywnymi świadkami wiary. Ich odpowiedzialność, choć formalnie taka sama, faktycznie rośnie. W Polsce tylko kilku pasterzy potrafi mówić w sposób, który rzeczywiście trafia do ludzi i wzbudza jakąś żywą dyskusję. Nie zawsze są to dobre dyskusje, to inna sprawa. Niemniej jednak przy Leonie XIV nie da się już dłużej zasłaniać Watykanem. Biskupi i księża muszą wyrobić w sobie gotowość do odważniejszego wchodzenia w trudne tematy życia wiary, polityki i społeczeństwa.
Paweł Chmielewski
Autor jest publicystą portalu PCh24.pl