Okruchy przede wszystkim z bochenka Słowa Bożego

Czyżby Pan Jezus wyrzekł się swojej Matki? A może Jej nie szanował? Słyszałem już pozytywne odpowiedzi na te pytania, a ci, którzy je dawali, takie uzasadnienie znajdowali w tym zdaniu z Ewangelii według św. Jana:

"Jezus Jej odpowiedział: «Czyż to moja lub Twoja sprawa, Niewiasto?" (J 2:4 BT)

„Czyż to moja lub Twoja sprawa” to hebraizm przetłumaczony na grecki, a oznaczający dosłownie: „Co mnie i Tobie?” Czytałem szereg komentarzy Ewangelii Janowej łącznie z żydowskim komentarzem Nowego Testamentu Dawida Sterna, komentarzami Ojców Kościoła i św. Tomasza z Akwinu. Żaden z nich nie daje, moim zdaniem, satysfakcjonującego wyjaśnienia znaczenia tych słów. Dopiero komentarz napisany przez angielskiego baptystę George'a Beasley-Murray - "Word Biblical Commentary" - dał mi odpowiedź, której szukałem. Pragnę się nią podzielić z czytelnikami Frondy:

"τί ἐμοὶ καὶ σοί; (czyt.: ti emoi kai soi) jest dobrze znanym, ale dwuznacznym wyrażeniem, które może wyrażać wrogie lub pokojowe usposobienie (porównaj Sdz 11:12 z 2 Krn 35:21). 2 Krl 3:13 jest interesującym zdaniem, w którym te słowa wyrażają odmowę, jednakże prorok udziela tego, o co jest proszony; podobnie w J 2:4 to wyrażenie zdaje się być odmową inicjatywy Maryi, jednakże faktycznie oznacza spełnienie Jej prośby. To pytanie może jednakże wyrażać bardziej uprzejmy ton; analogiczne wyrażenie w południowym syryjskim 'chaldejskim' sugeruje nie rozdźwięk, ale jedność myśli, co może być oddane tutaj: 'Dlaczego mówisz do Mnie o tej potrzebie? Podobnie jak Ty, rozumiem to'.

γύναι – (czyt.: gynai) 'kobieto' - spowodowało wiele niepotrzebnego zamieszania. Chociaż nie jest to zwyczajny sposób zwracania się do matki, ten zwrot może być napełniony uczuciowością. Poza J 19:26 to wyrażenie można jeszcze znaleźć u Józefa Flawiusza w jego dziele Starożytności żydowskie 17.74: żona Ferorasa opowiada Herodowi (Wielkiemu), jak to jej mąż wezwał ją w czasie choroby, i zwrócił się do niej zaczynając od 'Kobieto' [łacińskie słowo 'mulier' zostało oddane w polskim tłumaczeniu: ‘droga żono’ – Księga siedemnasta, rozdział IV, paragraf 2]. Ten przykład jest ważny, ponieważ Feroras darzył swoją żonę wielkim uczuciem; odmówił Herodowi, gdy ten żądał, aby ją odesłał, a to, że uparł się, żeby ją pozostawić przy sobie, doprowadziło do zerwania relacji między tymi dwoma mężczyznami."[*]

_____________________________

[*] τί ἐμοὶ καὶ σοί; is a well known but ambiguous expression, which can express a hostile or peaceful attitude (contrast Judg 11:12 with 2 Chron 35:21). 2 Kgs 3:13 is of interest, in that it expresses rejection, yet the prophet gives what is asked; so here is an apparent rejection of Mary’s initiative, yet a granting of the request for intervention. The question may, however, have a gentler tone; an analogical expression from east Syrian “Chaldean” suggests not division but unity of thought, which could here be rendered, “Why are you speaking to me of this need? With you, I understand it” (see Derrett, 241–42)

γύναι has caused needless perplexity. While it is an unusual mode of address to one’s mother, it also may be affectionate. Apart from John 19:26, which cannot be intended to express distance, a significant occurrence of the term is found in Josephus, Ant. 17.74: the wife of Pheroras tells Herod (the Great) how her husband summoned her in his illness, beginning his statement with “Woman.” The example is important, since Pheroras had great affection for his wife; he refused Herod’s request that he send her away, and his persistance in keeping her led to a rupture of relations between the two men. (Beasley-Murray, G. R. (2002). Vol. 36: Word Biblical Commentary : John. Word Biblical Commentary (34). Dallas: Word, Incorporated.)

Życie Dobromira "Mak" Makowskiego to przykład na to, że dobro jest potężniejsze od zła, a Pan Bóg ma moc wyprowadzić dobro nawet ze zła. Warto posłuchać jego świadectwa:

Ten wpis jest kontynuacją tego sprzed kilku dni o zasadzie interpretacji Biblii stosowanej przez protestantów zwanej po łacinie „sola Scriptura”. Apostołowie rozstrzygając spór o konieczność obrzezania nie stosowali zasady „sola Scriptura”. Dzisiaj pragnę w pewnym sensie zaprzeczyć sobie, bo czytając Ewangelię znalazłem w niej słowa, która zdają się wskazywać na to, że zasada ta była stosowana przez …faryzeuszów. Mam na myśli to miejsce w Ewangelii według św. Jana:

A wśród słuchających Go tłumów odezwały się głosy: «Ten prawdziwie jest prorokiem». Inni mówili: «To jest Mesjasz». «Ale - mówili drudzy - czyż Mesjasz przyjdzie z Galilei? Czyż Pismo nie mówi, że Mesjasz będzie pochodził z potomstwa Dawidowego i z miasteczka Betlejem?» I powstało w tłumie rozdwojenie z Jego powodu. Niektórzy chcieli Go nawet pojmać, lecz nikt nie odważył się podnieść na Niego ręki. Wrócili więc strażnicy do arcykapłanów i faryzeuszów, a ci rzekli do nich: «Czemuście Go nie pojmali?» Strażnicy odpowiedzieli: «Nigdy jeszcze nikt nie przemawiał tak, jak ten człowiek przemawia».  Odpowiedzieli im faryzeusze: «Czyż i wy daliście się zwieść? Czy ktoś ze zwierzchników lub faryzeuszów uwierzył w Niego? A ten tłum, który nie zna Prawa, jest przeklęty». Odezwał się do nich jeden spośród nich, Nikodem, ten, który przedtem przyszedł do Niego: «Czy Prawo nasze potępia człowieka, zanim go wpierw przesłucha, i zbada, co czyni?» Odpowiedzieli mu: «Czy i ty jesteś z Galilei? Zbadaj, zobacz, że żaden prorok nie powstaje z Galilei». (J 7:40-52 BT).

“Idź i zbadaj”. Zbadaj co? Oczywiście Pisma. Ponieważ Pisma (tu tyle, co Stary Testament) nie zawierały świadectwa o żadnym proroku pochodzącym z Galilei, dlatego według faryzeuszów, nie było możliwe (w języku protestantów: było sprzecznym z Biblią), aby Mesjasz stamtąd pochodził. Tak więc, faryzeusze na podstawie Biblii czyli słowa Bożego zapisanego w Księdze, odrzucili Jezusa z Nazaretu – wcielone Słowo Boga. A przecież Pisma (ST) świadczyło o Nim. Potwierdza to sam Pan mówiąc do nich:

Gdybyście jednak uwierzyli Mojżeszowi, to byście i Mnie uwierzyli. O Mnie bowiem on pisał. Jeżeli jednak jego pismom nie wierzycie, jakżeż moim słowom będziecie wierzyli?» (J 5:46-47 BT).

Widzę tu pewną analogię pomiędzy faryzeuszami współczesnymi Panu Jezusowi, a protestantami. Ci pierwsi powołując się na Biblię odrzucili Chrystusa, ci drudzy, również powołując się na Biblię, odrzucają Kościół, w którym Chrystus żyje i działa przez wieki. A przecież jak Stary Testament świadczył o Chrystusie, tak Nowy świadczy o Kościele.

„Nie ma tu analogii” – powie  protestant – „protestanci uznają Kościół” (choć często piszą „kościół”, co nie jest bez znaczenia ;-) ), „więc powyższa analogia nie ma miejsca”. Na takie dictum odpowiadam:  Analogia nie tylko jest, ale jest głębsza, niż to wynika z pobieżnego odczytania tego, co napisałem powyżej. Faryzeusze, podobnie jak reszta Izraela, też czekali na Mesjasza; co więcej, ich oczekiwanie było bardzo intensywne. A jednak, chociaż z utęsknieniem wyglądali, to jednak nie przyjęli Go, gdy przyszedł; nie spełnił ich kryteriów. Dlatego przyjmowali innych, fałszywych, którzy przychodzili w swoje imię, ale nie przyjęli tego jednego - PRAWDZIWEGO. Podobnie dzieje się z protestantami i Kościołem: Nie spotkałem jeszcze takiego, który odrzucałby wiarę w Kościół, ale żaden z nich mówiąc o Kościele, nie miał na myśli tego, który ja miałem na myśli. I nawet nie chodzi o to, że ja myślę o Kościele katolickim czy też Rzymskokatolickim, a on go odrzuca. Tu chodzi o różnicę w cechach, którymi określamy czy opisujemy Kościół. Protestant mówiąc „Kościół (lub ‘kościół’) powszechny” myśli o takim, za którym nie stoją żadne struktury zewnętrzne (‘Kościół niewidzialny’). Ja mówiąc „Kościół katolicki” mam na myśli Kościół, który oprócz tego, że jest rzeczywistością duchową, ma także widzialne struktury. Przypisanie Kościołowi takich cech jak ‘niewidzialność’ oznacza w gruncie rzeczy nic innego, tylko jego odrzucenie. Jest to odrzucenie Kościoła, bo Kościół jest „ciałem Chrystusa” (1 Kor 12), a więc czymś widzialnym i uchwytnym; jest odrzuceniem także dlatego, że nie wiem, na czym mogłoby polegać posłuszeństwo Kościołowi (Mt 18:17), który jest niewidzialny? I jeszcze nie odpowiedział mi na to pytanie żaden z protestantów, któremu postawiłem to pytanie.

„Ale nie zatrzymując się dłużej w tych ciemnych zakamarkach, wspomnijmy jedynie, że w tradycji czarnej magii powracają stale pewne antyludzkie antagonizmy. Wydaje siły na przykład, że zawsze przenikają mistyczna nienawiść do idei dzieciństwa. Ludzie rozumieliby lepiej pospolitą nienawiść do czarownic, gdyby pamiętali, że zło najczęściej im przypisywane polegało na niedopuszczaniu do rodzenia się dzieci. Hebrajscy prorocy nieustannie sprzeciwiali się ludowi hebrajskiemu, który popa­dał w idolatrię związaną właśnie z toczeniem wojny przeciw własnym dzieciom. (…)

Na przeciwległym brzegu śródlądowego morza istniała metropolia pod nazwą Nowe Miasto. Było ona o wiele starsza, potężniejsza i bardziej zasobna niż metropolia  Italii, ale panująca w niej atmosfera nadal usprawiedliwiała tę nazwę. Miasto nazwano nowym, ponieważ, tak jak Nowy Jork czy Nowa Zelandia, stanowiło kolonię. Była to osada czy też placówka stanowiąca dowód energii i ekspansji wielkich kupie­ckich miast: Tyru i Sydonu. Panował w niej nastrój właściwy dla nowych krajów i kolonii: nastrój pewności i biznesu. Jego mieszkańcy lubili wypowiadać kategoryczne zdania dźwięczące jak stal; mawiali na przykład, że nikt nie może umyć rak w mo­rzu bez pozwolenia Nowego Miasta. Jego wielkość zależała niemal całkowicie od wspaniałości okrętów, tak samo jak w wy­padku owych dwóch wielkich portów i ośrodków handlowych, z których pochodzili jego mieszkańcy. Ich geniusz handlowy i spore doświadczenie w podróżach wywodziły się z Tyru i Sy­donu. Wywodziło się stamtąd również wiele innych rzeczy.

W poprzednim rozdziale wspomniałem o psychologii le­żącej u podstaw pewnego rodzaju religii. U ludzi spragnionych nie tylko poetyckich, ale także praktycznych efektów istniała tendencja do wzywania duchów strachu i niewoli; skłonność do poruszania Acherontu w rozpaczliwej nadziei nagięcia woli bogów. Od zawsze panowało wśród nich mgliste prze­konanie, że te mroczniejsze moce naprawdę robią, co do nich należy, i nie zajmują się niedorzecznościami. W psychologii ludów punickich ten dziwny rodzaj pesymistycznej pragmatyki osiągnął niespotykane proporcje. W Nowym Mieście, które Rzymianie nazywali Kartaginą, podobnie jak w macierzystych miastach fenickich, bóg, który robił, co do niego należało, nosił imię Molocha; niewykluczone, że był to ten sam bóg, którego znamy pod imieniem Baala, czyli Pana. Rzymianie z początku nie bardzo wiedzieli, jak mają go nazywać ani co maja o nim myśleć; musieli odwołać się do najbrutalniejszego greckiego czy też rzymskiego mitu o początkach i porównać go z Saturnem pożerającym własne dzieci. Jednakże czciciele Molocha nie byli wcale brutalni ani prymitywni. Należeli do dojrzałej, wyrafinowanej cywilizacji, obfitującej w subtelności i luksusy; byli prawdopodobnie o wiele bardziej cywilizowani od Rzymian. Moloch zaś nie był mitem, w każdym razie mitem nie byty jego uczty. Ci wysoce cywilizowani ludzie naprawdę spotykali się, by wypraszać błogosławieństwo niebios dla swego imperium przez wrzucanie setek własnych dzieci do wielkiego paleniska. Żeby zdać sobie sprawę z tego, jakie było to połącze­nie, wyobraźmy sobie grupę kupców z Manchesteru, w przypominających kominy cylindrach i z bujnymi bokobrodami, jak co niedziela udają się o jedenastej do kościoła, by oglądać pieczone żywcem niemowlę. (…)

Kartaginą, jak większością państw kupieckich, rządziła arystokracja. Nacisk, jaki bogaci wywierali na biednych, był bezosobowy i nie do przezwyciężenia. Arystokracja tego rodzaju nigdy bowiem nie dopuszcza do rządów konkretnych osób, i być może właśnie dlatego zdolności konkretnych osób budziły zazdrość kartagińskiej arystokracji. Geniusz może jed­nak pojawić się wszędzie, nawet w klasie rządzącej. W jednym z wielkich rodów Kartaginy, jakby tylko po to, by najtrudniejszy dla świata próbę uczynić jeszcze straszniejszą, przyszedł na świat człowiek, który opuścił złocone pałace z energią i oryginalnością zjawiającego się znikąd Napoleona. W kryzysowym momencie wojny dotarła do Rzymu wieść o militarnym cudzie: Italia została zaatakowana z północy. Hannibal, którego imię w jego języku znaczyło „Łaska Baala", zdołał przeprowadzić przez rozgwieżdżone odludzie Alp ciężki łańcuch zbrojnych i skierował się na południe, ku miastu, którego zniszczenie po­przysiągł wszystkim swoim przerażającym bogom.

Hannibal wyruszył w drogę do Rzymu, a Rzymianie, którzy rzucili się do walki, mieli wrażenie, że walczą z czarnoksiężnikiem. Dwie wielkie armie zatonęły na prawo i lewo od niego w trzęsawiskach nad Trebią, jeszcze większą liczbę pochłonął przerażający wir bitwy pod Kannami, coraz więcej żołnierzy szło mu naprzeciw i padało zdruzgotanych jednym jego do­tknięciem. Zdrada, nieomylny znak klęski, obracała plemię za plemieniem przeciwko upadającemu Rzymowi, a niezwyciężony wróg zbliżał się coraz bardziej do miasta. Olbrzymiejąca wielonarodowa armia Kartaginy posuwała się za wielkim wodzem jak światowa parada – słonie wstrząsające ziemią jak maszerujące góry, olbrzymi Galowie w pełnym barbarzyńskim uzbrojeniu, śniadzi  Hiszpanie przepasani złotem, ciemnoskórzy Numidzi na nieosiodłanych pustynnych koniach, krążący i spadający na ofiarę niczym sokoły, całe tłumy dezerterów, najemników i naj­różniejszych plemion - a łaska Baala szła na ich czele. (…)

Kartaginie zagrażała na świecie jeszcze tylko jedna rzecz: sama Kartagina. (…)

Skąd u ludzi to dziwne przeświadczenie, że to, co nikczem­ne, zawsze zwycięża nad tym, co szlachetne; ze istnieje jakieś mroczne powiązanie rozumu z rozbojem, albo że nikczemniko­wi można wybaczyć nudziarstwo? Dlaczego uważa się wszelką rycerskość za przejaw sentymentalizmu, a sentymentalizm za przejaw słabości? Otóż dzieje się tak dlatego, że wyznawcy tych poglądów, podobnie jak wszyscy ludzie, kierują się religią. Dla nich, tak samo jak dla wszystkich, najważniejsze jest ich własne pojęcie natury rzeczy; ich wyobrażenie na temat świata, w któ­rym przyszło im żyć. Ich wiara obejmuje tylko jedną rzecz ostateczną – strach, i dlatego są przekonani, że sercem świata jest zło. Wierzą, że śmierć jest silniejsza od życia, a zatem rzeczy martwe muszą być silniejsze od żywych; bez względu na to, czy za rzeczy martwe uważają złoto, żelazo i maszyny – czy też skały, rzeki i siły natury. Twierdzenie, że ludzie, których spotykamy na her­batce albo z którymi rozmawiamy podczas przyjęć w ogrodzie, są w głębi ducha czcicielami Baala albo Molocha, brzmi dość fan­tastycznie. Jednakże umysł handlowca ma własną wizję wszech­świata: jest to wizja Kartaginy. Popełnia on ten sam grubiański błąd, który doprowadził do zburzenia Kartaginy. Punicka potęga legła w gruzach, ponieważ wyznawany przez nią rodzaj materializmu odznaczał się szalona obojętnością wobec prawdziwej myśli. Kto nie wierzy w duszę, przestaje wierzyć także i w rozum. Kto jest zbyt praktyczny, by brać pod uwagę moralność, odrzu­ca to, co każdy praktyczny żołnierz określa jako morale armii. Wydaje mu się, ze pieniądze będą walczyć, gdy ludzie zaniechają walki. Tak właśnie uważali puniccy książęta handlu. Oni sami wyznawali przecież religię rozpaczy nawet wtedy, gdy w praktyce ich perspektywy wyglądały różowo, jak zatem mogli pojąć, że Rzymianie zachowają nadzieję nawet wtedy, gdy ich perspek­tywy będą wyglądać beznadziejnie? Kartagińczycy wyznawali religię przemocy i strachu. Jak zatem mogli zrozumieć, że można pogardzać strachem nawet wtedy, gdy jest się ofiarą przemocy? U podstaw ich filozofii świata leżało znużenie – przede wszyst­kim znużenie walką. Jak zatem mogli zrozumieć kogoś, kto walczy mimo znużenia? Jednym słowem, jak mieli zrozumieć umysł Człowieka ci, którzy od tak dawna kłaniali się bezmyśl­nym przedmiotom, pieniądzowi, nieokiełznanej sile i bogom o sercach bestii? Nagle dobiegła ich wieść, ze węgle, które według nich nie zasługiwały na zdeptanie, znów wszędzie wybuchają płomieniem; że Hasdrubal został pokonany, ze Hannibal walczy z przeważającą siłą wroga, że Scypion zepchnął wojny do Hiszpanii, że zepchnął ją do samej Afryki. Przed bramami złotego miasta Hannibal stoczył w jego obronie ostatnią bitwę i przegrał, a upadku Kartaginy nie można porównać z niczym od czasu upadku Szatana. Z Nowego Miasta ocalało jedynie imię; nie pozostał po nim na piaskach ani jeden kamień. Jego ostateczne zniszczenie wymagało co prawda stoczenia jeszcze jednej wojny, ale zniszczenie to rzeczywiście było ostateczne. Dopiero ludzie rozkopujący wiele wieków potem głębokie fundamenty miasta znaleźli stos setek małych szkieletów: święte relikwie przerażają­cej religii. Kartagina upadła, bo pozostała wierna swojej filozofii i wyciągnęła ostateczne logiczne wnioski z własnej wizji wszechświata. Moloch pożarł własne dzieci”. (G. K. Chesterton, „Wiekuisty Człowiek”, str. 189, 225- 227, 228-229, 230, 232-234).

Zwiedzałem kiedyś rzymskie fundamenty starożytnego brytyjskiego miasta, pod kierunkiem profesora, który powiedział coś, co wydaje mi się niezłą satyrą na wielu innych profesorów. Być może profesor sam znał się na żartach, chociaż zachował kamienną powagę, i być może zdawał sobie sprawę, że jego żart podważa dużą część tego, co nazywa się religioznawstwem porównawczym. Zwróciłem jego uwagę na rzeźbioną podobiznę słońca w tradycyjnej koronie promieni, wyróżniającą się tym, że twarz na tarczy nie była tak chłopięca jak twarz Apolla, lecz brodata niczym oblicze Neptuna czy Jupitera. „Tak” – powiedział profesor z dyskretną precyzją – „ta rzeźba uznawana jest za przedstawienie miejscowego boga Sula. Największe autorytety utożsamiają Sula z Minerwą, jednak to przedstawienie przytacza się na dowód, że identyfikacja nie jest całkowita”.

Oto potężne niedopowiedzenie, co się zwie. Współczesny świat jest bardziej szalony niż wszelkie satyry na jego temat; dawno temu pan Belloc kazał akademikowi w burlesce twierdzić, że zgodnie z najnowszymi badaniami popiersie Ariadny przedstawia Sylena, ale prawdziwe pojawienie się Minerwy w roli kobiety z brodą z pokazu pana Barnuma przebija nawet ten żart. Natomiast oba są bardzo podobne do utożsamień, jakie dokonują „największe autorytety” religioznawstwa porównawczego, dlatego gdy dogmaty katolickie identyfikowane są z najróżniejszymi szalonymi mitami, nie śmieję się, nie przeklinam i nie tracę manier; ograniczam się jedynie do uprzejmego stwierdzenia, że identyfikacja ta nie jest całkowita. (G. K. Chesterton, „Wiekuisty człowiek”, str. 123-124)

Wpis dedykuję p. Grażynie Sudoł oraz OwenFanowi.

7 maja ubiegłego roku umieściłem na swoim blogu na Frondzie tekst św. Maksymiliana Marii Kolbego: "Kim jesteś o Niepokalane Poczęcie?" Pod tym wpisem p. Grażyna wkleiła link do artykułu o. Jacka Bolewskiego SJ na temat Niepokalanego Poczęcia NMP. Jest tam m.in. takie zdanie: "Teologowie uznawani za największych – jak Augustyn czy Tomasz – twierdzili, jakoby to było niezgodne z Objawieniem: uznanie Maryi za niepokalaną, wolną od samego poczęcia od grzechu pierworodnego". Była to informacja, która nie wzbudziła moich emocji, bowiem tak właśnie mnie uczono w seminarium. Jednakże kilka dni później czytając książkę o. Reginalda Garrigou-Lagrange "Mother of the Saviour and our Interior Life" zmieniłem swój pogląd. I nawet będąc bardzo ostrożny, mogę powiedzieć na podstawie tej lektury, że prawdopodobnie św. Tomasz z Akwinu pod koniec swego życia zmienił swój wcześniejszy pogląd, który został wyrażony w cytacie o. Jacka Bolewskiego. Oddajmy głos promotorowi ks. Karola Wojtyły:

"Zamiarem, który przyświecał mi przy pisaniu tej książki, było przedstawienie zasadniczych tez mariologii i ich znaczenie dla życia wewnętrznego. Podczas jej pisania zauważyłem więcej niż raz, jak często teolog uznawał jakiś przywilej Matki Pana w jego wczesnych latach pod wpływem podziwu dla Jej godności. Po tym pierwszym następował drugi okres, w którym po zmierzeniu się z trudnościami doktrynalnymi z większą rezerwą odnosił się do swojej pierwotnej opinii. Wreszcie następował trzeci okres, w którym studiując daną kwestię w jej pozytywnych i spekulatywnych aspektach, powrócił do swojej pierwotnej pozycji, już nie z powodu uczuć pobożności i admiracji obecnych w pierwszym okresie, ale ponieważ głębokie zrozumienie Tradycji i teologii objawiły mu, że miara rzeczy Bożych – a sposób szczególny rzeczy Bożych, który odnoszą się do Maryi – jest bardziej obfita, niż to się powszechnie przyjmuje. Jeśli ludzkie dzieła sztuki zawierają skarby przekraczające nasze wyobrażenie, to samo musi się powiedzieć, i to z większą racją, o Bożych arcydziełach w porządku natury i łaski, szczególnie jeśli noszą one w sobie bezpośrednią relację do Unii Hipostatycznej, która stanowi misterium Wcielenia Słowa. Podjąłem się zadania ukazania, jak te trzy okresy można odnaleźć w nauczaniu św. Tomasza na temat Niepokalanego Poczęcia.

W tych wspomnianych wyżej trzech okresach zawarta jest uderzająca analogia do innych trzech w porządku afektywnym. Wiele razy zauważono, że pierwszy okres w rozwoju duchowym często charakteryzuje się pobożnością uczuciową, np. do Najświętszego Serca Pana Jezusa czy Niepokalanej Dziewicy. Następny okres charakteryzuje się oschłością. Potem przychodzi ostateczna faza doskonałej duchowej pobożności, przelewającej się na uczuciowość. Niech Pan Bóg wspomoże czytelników tej książki, którzy pragną poznawać wielkość Matki Boga i ludzi, aby rozumieli, na czym ten duchowy rozwój polega. (z Wstępu autora, str. IX-X)

Św. Tomasz i Niepokalane Poczęcie

Niektórzy komentatorzy sugerują wyróżnienie trzech okresów w nauczaniu św. Tomasza. W pierwszym – w latach 1253 – 1254, na początku jego teologicznej kariery – popiera on ten przywilej Maryi, prawdopodobnie z powodu tradycji liturgicznej wspierającej Niepokalane Poczęcie NMP, jak również z powodu jego pobożnej admiracji dla doskonałej świętości Matki Bożej. To w tym okresie napisał on w komentarzu do Sentencji: ‘Czystość wzrasta przez wycofywanie się z tego, co jest jej przeciwne: dlatego może być takie stworzenie, od którego nie może czystsze żadne inne stworzenie, jeśli będzie ono wolne od wszelkiej zmazy grzechy: i taka była czystość Błogosławionej Dziewicy, której nie dotknął grzech pierworodny ani żaden uczynkowy’. Ten tekst stwierdza, że Maryja była tak czysta, że została zachowana od grzechu pierworodnego i uczynkowego.

W czasie drugiego okresu św. Tomasz, zdając sobie lepiej sprawę z trudności w tej kwestii – ponieważ teolodzy w jego czasach utrzymywali, że Maryja była niepokalana niezależnie od zasług Chrystusa – wahał się i odmawiał osobistego zaangażowania się nauczanie tego przywileju. Oczywiście uważał, że wszyscy ludzie bez wyjątku zostali odkupieni przez zasługi Chrystusa (Rz 3:23; 5:12,19; Ga 3:22; 2 Kor 5:14; 1 Tm 2:6). Dlatego odnajdujemy go wyjaśniającego to zagadnienie w ten właśnie sposób w Sumie Teologicznej IIIa, q. 27, art. 2: Czy Błogosławiona Dziewica została uświęcona w poczęciu Jej ciała przed animacją? (Tu trzeba przypomnieć, że św. Tomasz i inni teologowie oddzielali poczęcie ciała od animacji czyli momentu stworzenia duszy. Animacja (…), jak nauczano, miała miejsce około miesiąca po poczęciu.

Święty Doktor na początku artykułu wspomina pewne argumenty na korzyść Niepokalanego Poczęcia – nawet przy założeniu, że poczęcie poprzedza animację. Następnie odpowiada na nie w sposób następujący:

‘Dwa są powody, dla których uświęcenie Najświętszej Panny przed połączeniem się duszy z ciałem nie da się pomyśleć. Po pierwsze, uświęcenie, o którym mowa, to nic innego, jak oczyszczenie z grzechu pierworodnego, bo jak mówi Dionizy, świętość to ‘doskonała czystość’. Skoro zaś wina nie może być oczyszczona inaczej jak przez łaskę, a łaska może istnieć tylko w stworzeniu rozumnym, to przed wlaniem duszy rozumnej Najświętsza Panna nie była uświęcona. Po drugie, podmiotem winy może być tylko stworzenie rozumne, toteż płód, zanim się nie połączy z duszą rozumną, nie jest obciążony winą. I dlatego gdyby Najświętsza Panna została uświęcona przed połączeniem się duszy rozumnej z ciałem, to nie mógłby w niej istnieć grzech pierworodny. A wówczas odkupienie i zbawienie dokonane przez Chrystusa, stosownie do słów: On sam zbawi lud swój od grzechów jego (Mt 1:21), byłoby Maryi niepotrzebne. Byłoby to wszakże czymś niewłaściwym, gdyby Chrystus, mówiąc słowami św. Pawła, nie był Zbawicielem wszystkich ludzi (1 Tm 2:6)’.

Nawet, gdyby napisał on te słowa po roku 1854, św. Tomasz mógłby powiedzieć, że Maryja nie została uświęcona przed animacją. Jednakże idzie on jeszcze dalej, i dodaje w końcówce artykułu: ‘Wobec tego pozostaje przyjąć pogląd, że uświęcenie Najświętszej Panny dokonało się po połączeniu duszy rozumnej z ciałem’. Nie dokonuje tu też rozróżnienia, które czyni w licznych innych kontekstach, pomiędzy następstwem w naturze i następstwem w czasie. W odpowiedzi do drugiej obiekcji stwierdza on nawet, że Błogosławioną Dziewicę ‘obciążał grzech pierworodny’ (na podstawie tych tekstów liczni komentatorzy stwierdzają, że św. Tomasz zaprzeczał Niepokalanemu Poczęciu. Taka jest opinia o. Le Bachelet, Dict. Théol., art. Immaculée Conception, cols. 1050-1054). Jednakże trzeba zaznaczyć, że sednem tego argumentu jest ukazanie, że Maryja zaciągnęła dług grzechu pierworodnego, ponieważ pochodziła od Adama przez zrodzenie. Niestety, nie odróżnił wystarczająco długu od aktualnego zaciągnięcia zmazy.

Rozważając pytanie o dokładny moment, w którym Maryja została uświęcona w łonie Jej matki, św. Tomasz nie daje żadnego definitywnego orzeczenia. Stwierdza on, że to było wkrótce po animacji – cito post to jego słowa w Quodl. VI, a. 7. Ale uważa, że nie można powiedzieć nic, co byłoby precyzyjniejszym określeniem: ‘nie wiemy, w jakiej chwili została uświęcona’ (IIIa, q. 27, a. 2, ad 3).

Św. Tomasz nie poświęca osobnego artykułu na rozważanie zagadnienia, czy Maryja został uświęcona w samym momencie animacji. Czyni to natomiast św. Bonawentura i odpowiada negatywnie. Jest możliwe, że milczenie św. Tomasza w tej kwestii spowodowane było rezerwą Kościoła katolickiego, który w odróżnieniu od innych Kościołów, nie obchodził Święta Poczęcia NMP (por. tamże, ad 3: ‘Chociaż Kościół rzymski nie obchodzi uroczystości Poczęcia Najświętszej Panny, toleruje jednak zwyczaj obchodzenia tego święta, zachowany w niektórych Kościołach. Toteż nie należy tego święta wręcz odrzucać.’). To jest wyjaśnienie proponowane przez o. N. del Prado OP w Santo Tomas y la Immaculada, Vergara, 1909, (…)

W ostatnim okresie swojej kariery pisząc Wyjaśnienie Pozdrowienia Anielskiego (Expositio super salutatione angelica) – które z pewnością jest autentyczne – w r. 1272 lub 1273, św. Tomasz wyraził się w ten sposób: ‘Bo Ona była najczystsza w materii winy (quantum ad culpam) i nie zaciągnęła ani grzechu pierworodnego, ani nie popełniła grzechu śmiertelnego, ani powszedniego’. Por. J. F. Rossi, CM, S. Thomae Aquinatis Expositio salutationis angelicae, Intoductio et textus, Divus Thomas (Pl), 1932, str. 445-479. W tym krytycznym wydaniu komentarza do Ave Maria, jest zawarte stwierdzenie na str. 11-15, że ten cytowany fragment został znaleziony w szesnastu z dziewiętnastu badanych przez autora, który na tej podstawie wyciąga wniosek o jego autentyczności". (O. R. Garrigou-Lagrange, OP, Mother of the Saviour and our Interior Life, str. 45-48)